Linux sunucularının güvenliği ve kararlılığı, sistem yöneticilerinin en temel sorumluluklarından biridir. Bu sorumluluğun en kritik parçası ise sistemdeki paketlerin düzenli olarak güncellenmesidir. Yazılım paketleri, işletim sisteminin çekirdeğinden uygulamalara kadar her bileşeni içerir ve zamanla keşfedilen güvenlik açıkları veya hatalar için geliştiriciler tarafından sürekli olarak yamalanır. Ancak, özellikle çok sayıda sunucuyu yönetenler için her bir paketi manuel olarak takip etmek ve güncellemek, hem zaman alıcı hem de hataya açık bir süreçtir. İşte bu noktada otomatik güncellemeler devreye girerek, sunucuların güvenliğini ve stabilitesini proaktif bir şekilde koruma altına alır. Bu makalede, Linux ekosisteminin iki büyük kolu olan Debian/Ubuntu ve Fedora/CentOS/RHEL tabanlı sistemlerde paket güncellemelerinin nasıl otomatikleştirileceğini detaylı bir şekilde ele alacağız.
İçerik Tablosu
Otomatik Güncellemelerin Temelleri ve Önemi
Modern sunucu yönetiminde, işletim sistemini ve üzerinde çalışan yazılımları güncel tutmak, sadece yeni özelliklere erişim sağlamakla kalmaz, aynı zamanda siber tehditlere karşı ilk savunma hattını oluşturur. Otomatik güncelleme mekanizmaları, bu süreci insan müdahalesi olmadan, belirlenmiş kurallar çerçevesinde yürüten kritik araçlardır.
Otomatik Paket Güncellemesi Nedir?
Otomatik paket güncellemesi, bir Linux sisteminin, paket yöneticisi (APT, DNF vb.) aracılığıyla, merkezi yazılım depolarını periyodik olarak kontrol etmesi ve yeni paket sürümlerini veya güvenlik yamalarını otomatik olarak indirip kurması sürecidir. Bu işlem, sistem yöneticisinin her güncelleme çıktığında manuel olarak komut çalıştırma zorunluluğunu ortadan kaldırır. Yapılandırmaya bağlı olarak, sadece kritik güvenlik yamaları, tüm paketler veya belirli uygulama güncellemeleri otomatik olarak yüklenebilir.
Otomatik Güncellemelerin Avantajları ve Dezavantajları
Otomatik güncellemeler, büyük kolaylıklar sunsa da bazı riskleri de beraberinde getirebilir. Bu nedenle avantajları ve dezavantajları dikkatlice değerlendirilmelidir.
| Avantajlar | Dezavantajlar |
|---|---|
| Güvenlik Açıklarının Hızlıca Kapatılması: Keşfedilen güvenlik zafiyetleri için yayınlanan yamalar, en kısa sürede sisteme uygulanarak saldırı yüzeyini daraltır. | Potansiyel Uyumsuzluk ve Kırılma Riskleri: Yeni bir paket sürümü, sistemdeki diğer yazılımlarla veya özel yapılandırmalarla uyumsuz olabilir ve servislerin durmasına neden olabilir. |
| Sistem Stabilitesinin Artırılması: Yazılımlardaki hataları (bug) düzelten güncellemeler, sistemin daha kararlı ve sorunsuz çalışmasına yardımcı olur. | Kontrol Dışı Değişiklikler: Güncellemelerin ne zaman ve nasıl yapılacağı üzerindeki kontrol azalır, bu da beklenmedik anlarda sistem davranışının değişmesine yol açabilir. |
| Manuel İş Yükünün Azaltılması: Özellikle çok sayıda sunucuyu yöneten sistem yöneticileri için ciddi bir zaman tasarrufu sağlar ve operasyonel verimliliği artırır. | Kernel Güncellemeleri ve Yeniden Başlatma: Çekirdek (kernel) güncellemeleri genellikle sunucunun yeniden başlatılmasını gerektirir. Otomatik yeniden başlatma, servislerde kesintiye neden olabilir. |
| Standartlara Uyum: Sistemlerin her zaman en güncel ve güvenli durumda olmasını sağlayarak, güvenlik standartlarına ve uyumluluk (compliance) gereksinimlerine katkıda bulunur. | Bant Genişliği Kullanımı: Güncellemelerin indirilmesi, özellikle sınırlı bant genişliğine sahip ağlarda performansı etkileyebilir. |
Güvenlik Açıklarının Hızlıca Kapatılması
Siber saldırganlar, yazılımlardaki bilinen açıkları otomatize araçlarla sürekli tarar. Bir güvenlik yaması yayınlandığı an ile sizin onu manuel olarak kurduğunuz an arasındaki zaman dilimi, sisteminizi savunmasız bırakır. Otomatik güncellemeler, bu “risk penceresini” minimuma indirerek proaktif bir koruma sağlar.
Sistem Stabilitesinin Artırılması
Güncellemeler sadece güvenlikle ilgili değildir. Performans iyileştirmeleri, bellek sızıntılarının giderilmesi ve çeşitli hataların düzeltilmesi gibi konular da yamalarla çözülür. Düzenli güncellemeler, sistemin genel sağlığını ve kararlılığını artırır.
Manuel İş Yükünün Azaltılması
Birden fazla sunucu yönetmek, sürekli olarak her birine bağlanıp `apt update && apt upgrade` veya `dnf update` komutlarını çalıştırmayı gerektirir. Otomasyon, bu rutin görevi ortadan kaldırarak sistem yöneticilerinin daha stratejik ve karmaşık görevlere odaklanmasına olanak tanır.
Potansiyel Uyumsuzluk ve Kırılma Riskleri
Otomatik güncellemelerin en büyük dezavantajı budur. Özellikle bir kütüphanenin (library) ana sürümünün güncellenmesi, bu kütüphaneye bağımlı olan özel bir uygulamanın çalışmamasına neden olabilir. Bu nedenle, kritik üretim ortamlarında güncellemeler önce bir test (staging) ortamında denenmelidir.
Manuel ve Otomatik Güncelleme Arasındaki Farklar
Her iki yaklaşımın da kendine özgü kullanım senaryoları ve felsefeleri vardır. Doğru seçimi yapmak, yönetilen sistemin kritikliğine ve yöneticinin kontrol ihtiyacına bağlıdır.
| Özellik | Manuel Güncelleme | Otomatik Güncelleme |
|---|---|---|
| Kontrol | Tam kontrol. Hangi paketin ne zaman güncelleneceğine yönetici karar verir. | Daha az kontrol. Yapılandırma kurallarına göre sistem kendi karar verir. |
| Zamanlama | Yöneticinin belirlediği bakım zamanlarında yapılır. | Genellikle arka planda, periyodik olarak (örn. her gece) çalışır. |
| Risk Yönetimi | Güncelleme öncesi yedekleme ve test yapma imkanı daha fazladır. | Uyumsuzluk riskleri daha yüksektir, iyi bir ön yapılandırma gerektirir. |
| İş Yüklü | Yüksek. Sürekli takip ve manuel müdahale gerektirir. | Düşük. “Ayarla ve unut” mantığıyla çalışır, sadece denetim gerektirir. |
| Güvenlik | Yönetici proaktif değilse güvenlik açıkları uzun süre açık kalabilir. | Güvenlik yamaları hızlıca uygulanır, daha güvenlidir. |
Debian/Ubuntu Sistemlerinde APT ile Otomatik Güncelleme (unattended-upgrades)
Debian ve türevi olan Ubuntu gibi dağıtımlar, otomatik güncellemeler için `unattended-upgrades` adlı güçlü ve esnek bir araç sunar. Bu araç, özellikle güvenlik güncellemelerini otomatik olarak uygulayarak sistemleri güvende tutmak için tasarlanmıştır.
`unattended-upgrades` Paketinin Kurulumu ve Etkinleştirilmesi
Çoğu Debian ve Ubuntu sunucu kurulumunda bu paket varsayılan olarak gelir. Ancak yüklü değilse, kurulumu oldukça basittir. Terminal üzerinden aşağıdaki komutlarla paketi kurabilir ve interaktif bir yapılandırma aracıyla temel ayarları yapabilirsiniz:
sudo apt updatesudo apt install unattended-upgradessudo dpkg-reconfigure --priority=low unattended-upgrades
Son komut, otomatik güncellemeleri etkinleştirmek için size bir soru soracak ve `20auto-upgrades` dosyasını otomatik olarak oluşturacaktır.
Temel Yapılandırma Dosyaları: `50unattended-upgrades` ve `20auto-upgrades`
Otomatik güncellemelerin davranışını iki ana dosya kontrol eder. Bu dosyalar /etc/apt/apt.conf.d/ dizininde bulunur.
- 50unattended-upgrades: Bu dosya, otomasyonun kalbidir. Hangi depolardan güncelleme yapılacağı, hangi paketlerin hariç tutulacağı (blacklist), e-posta bildirimleri ve otomatik yeniden başlatma gibi detaylı ayarlar burada yapılır.
- 20auto-upgrades: Bu dosya, otomatik güncelleme mekanizmasını açıp kapatan anahtardır. İçeriği genellikle iki satırdan oluşur: biri periyodik olarak paket listelerini güncellemeyi (apt update), diğeri ise `unattended-upgrades` işlemini çalıştırmayı tetikler.
Hangi Paket Depolarından Güncelleme Yapılacağını Belirleme (Security, Updates vb.)
`50unattended-upgrades` dosyası içinde, güncellemelerin hangi kaynaklardan alınacağını belirleyebilirsiniz. En yaygın yapılandırma, sadece güvenlik güncellemelerini otomatikleştirmektir. Dosya içinde `Unattended-Upgrade::Allowed-Origins` bölümünü bularak istediğiniz depoları etkinleştirebilirsiniz:
"origin=Debian,label=Debian-Security";"origin=Ubuntu,archive=${distro_codename}-security";
Bunun yanı sıra, normal güncellemeler (`updates`) veya geri-port edilmiş paketler (`backports`) gibi diğer depoları da bu listeye ekleyebilirsiniz. Ancak bu, kararlılık riskini artırabilir.
Belirli Paketleri Güncellemeden Hariç Tutma (Blacklisting)
Bazı durumlarda, belirli bir paketin (örneğin, özel bir yapılandırmaya sahip bir veritabanı sunucusu veya web sunucusu) otomatik olarak güncellenmesini istemeyebilirsiniz. `50unattended-upgrades` dosyasındaki `Unattended-Upgrade::Package-Blacklist` bölümüne bu paketlerin isimlerini ekleyerek güncellenmelerini engelleyebilirsiniz:
Unattended-Upgrade::Package-Blacklist { "nginx"; "mariadb-server";};
E-posta Bildirimlerinin Yapılandırılması
Sistemde ne olup bittiğini bilmek önemlidir. `unattended-upgrades` aracı, güncellemeler yapıldığında veya bir hata oluştuğunda size e-posta gönderebilir. Bunun için sisteminizde bir posta aktarım aracısı (MTA) kurulu olmalı ve `50unattended-upgrades` dosyasında şu satırı düzenlemelisiniz:
Unattended-Upgrade::Mail "yonetici@example.com";
Ayrıca, sadece hatalar olduğunda mail almak için `Unattended-Upgrade::MailOnlyOnError` seçeneğini `true` olarak ayarlayabilirsiniz.
Otomatik Yeniden Başlatmanın (Reboot) Yönetimi
Eğer bir kernel güncellemesi yapılırsa, sistemin yeni kernel ile başlaması için yeniden başlatılması gerekir. `unattended-upgrades`, bunu otomatik olarak yapabilir. Ancak bu, servis kesintisine neden olabileceğinden dikkatli kullanılmalıdır. `50unattended-upgrades` dosyasındaki ilgili ayarlar şunlardır:
Unattended-Upgrade::Automatic-Reboot "true";Unattended-Upgrade::Automatic-Reboot-Time "02:00";
Bu ayar, gerekirse sunucuyu gece 02:00’de otomatik olarak yeniden başlatacaktır.
Güncelleme Günlüklerinin (Log) İncelenmesi ve Doğrulama
Yapılan tüm işlemlerin kayıtları, sorun giderme ve doğrulama için hayati öneme sahiptir. `unattended-upgrades` tüm aktivitelerini /var/log/unattended-upgrades/ dizinindeki dosyalara kaydeder. `unattended-upgrades-dpkg.log` dosyası, hangi paketlerin kurulduğunu detaylı olarak gösterir. Bu günlükleri periyodik olarak kontrol ederek her şeyin yolunda gittiğinden emin olabilirsiniz.
Fedora/CentOS/RHEL Sistemlerinde DNF ile Otomatik Güncelleme (dnf-automatic)
Fedora, CentOS Stream ve RHEL gibi Red Hat tabanlı dağıtımlar, paket yönetimi için DNF (daha önceleri YUM) kullanır. Bu sistemlerde otomatik güncellemeler, `dnf-automatic` paketi ve systemd zamanlayıcıları (timers) aracılığıyla yönetilir. Bu yaklaşım, esnek ve modern bir otomasyon çözümü sunar.
`dnf-automatic` Paketinin Kurulumu
Otomatik güncellemeleri etkinleştirmek için ilk adım, ilgili paketi sisteme kurmaktır. Bu işlem, DNF paket yöneticisi kullanılarak kolayca yapılabilir:
sudo dnf install dnf-automatic
Bu komut, gerekli yapılandırma dosyalarını ve systemd servis birimlerini sisteme ekleyecektir.
`dnf-automatic.timer` Systemd Servisinin Etkinleştirilmesi ve Zamanlanması
Debian tabanlı sistemlerdeki cron işlerinin aksine, Red Hat tabanlı sistemler zamanlanmış görevler için systemd zamanlayıcılarını kullanır. `dnf-automatic` paketi kurulduğunda `dnf-automatic.timer` adında bir zamanlayıcı birimi de oluşturulur. Bu zamanlayıcıyı etkinleştirmek ve hemen başlatmak için aşağıdaki komut kullanılır:
sudo systemctl enable --now dnf-automatic.timer
Bu komut, zamanlayıcının sistem her açıldığında otomatik olarak başlamasını sağlar ve mevcut oturum için de hemen devreye alır. Zamanlayıcının ne zaman çalışacağı `/usr/lib/systemd/system/dnf-automatic.timer` dosyasında tanımlanmıştır ve genellikle günlük olarak çalışacak şekilde ayarlanmıştır.
`automatic.conf` Yapılandırma Dosyasının İncelenmesi ve Özelleştirilmesi
Tüm yapılandırma ayarları /etc/dnf/automatic.conf dosyasında bulunur. Bu dosya, güncelleme davranışını kontrol eden çeşitli parametreler içerir. Yapılandırma dosyasını bir metin düzenleyici ile açarak (`sudo nano /etc/dnf/automatic.conf`) ayarları kendi ihtiyaçlarınıza göre özelleştirebilirsiniz.
Güncelleme Türünü Belirleme (default, security)
`automatic.conf` dosyasındaki en önemli ayarlardan biri `upgrade_type` parametresidir. Bu parametre, hangi tür güncellemelerin uygulanacağını belirler:
- default: Mevcut tüm güncellemeleri uygular (`dnf upgrade`).
- security: Sadece güvenlik olarak işaretlenmiş güncellemeleri uygular (`dnf upgrade –security`). Kritik üretim sunucuları için genellikle bu ayar tavsiye edilir.
Güncellemelerin Sadece İndirilmesi veya Otomatik Kurulması Ayarı
Bazı yöneticiler, güncellemelerin otomatik indirilmesini ancak kuruluma manuel karar vermeyi tercih edebilir. `automatic.conf` dosyasındaki `download_updates` ve `apply_updates` parametreleri bu kontrolü sağlar:
download_updates = yes: Güncellemeleri indirir.apply_updates = yes: İndirilen güncellemeleri otomatik olarak kurar.
Eğer `apply_updates` değerini `no` yaparsanız, sistem güncellemeleri sadece indirir ve kuruluma hazır halde bekletir.
Bildirim Yöntemlerinin Yapılandırılması (stdout, email, motd)
Gerçekleşen işlemler hakkında bilgi almak için bildirimleri yapılandırmak önemlidir. `emit_via` parametresi, bildirimlerin nasıl gönderileceğini belirler:
- stdout: Sonuçları standart çıktıya yazar, bu da systemd günlüklerine kaydedilmesini sağlar.
- email: Belirtilen bir adrese e-posta ile rapor gönderir. Bu seçeneği kullanmak için `email_from` ve `email_to` ayarlarını yapmanız gerekir.
- motd: Güncelleme bilgilerini, kullanıcılar SSH ile bağlandığında gördükleri “Günün Mesajı” (Message of the Day) ekranına ekler.
Systemd Günlükleri (journalctl) ile Çalışmanın Takibi
`dnf-automatic` systemd servisleri aracılığıyla çalıştığı için, tüm çıktıları ve işlem kayıtları systemd günlüğüne (journal) yazılır. Zamanlayıcının ve servisin durumunu kontrol etmek, yapılan işlemleri görmek için `journalctl` komutunu kullanabilirsiniz:
sudo journalctl -u dnf-automatic.service
Bu komut, `dnf-automatic` servisinin tüm geçmiş çalışma günlüklerini ve güncelleme sonuçlarını listeleyerek, sistemde ne gibi değişiklikler yapıldığını izlemenizi sağlar.
Otomatik Güncellemeler İçin İleri Düzey İpuçları ve En İyi Uygulamalar
Otomatik güncellemeleri basitçe etkinleştirmek yeterli değildir. Özellikle karmaşık ve kritik altyapılarda, bu süreci akıllıca yönetmek, riskleri en aza indirmek ve sistem devamlılığını sağlamak için bazı en iyi uygulamaları benimsemek gerekir.
Kritik Sistemlerde Otomatik Güncellemelerin Risk Yönetimi
Üretim veritabanları, ana uygulama sunucuları veya yük dengeleyiciler gibi kritik sistemlerde, “her şeyi otomatik güncelle” yaklaşımı tehlikeli olabilir. Bu tür sistemler için en güvenli strateji, sadece güvenlik yamalarını otomatik olarak uygulamaktır. Debian/Ubuntu’da `Allowed-Origins` bölümünü sadece `security` depolarıyla sınırlamak veya Fedora/RHEL’de `upgrade_type` olarak `security` seçeneğini kullanmak bu amaca hizmet eder.
Test (Staging) ve Üretim (Production) Ortamları İçin Farklı Stratejiler
Profesyonel altyapı yönetiminin altın kuralı, değişiklikleri önce üretim ortamının bir kopyası olan test (staging) ortamında denemektir. Otomatik güncellemeler için şöyle bir strateji izlenebilir: Staging ortamında tüm güncellemelerin otomatik yapılmasına izin verin. Birkaç gün veya bir hafta boyunca sistemin kararlılığını gözlemleyin. Eğer herhangi bir uyumsuzluk veya sorun tespit edilmezse, aynı güncellemeleri üretim ortamına manuel olarak veya daha kontrollü bir otomasyonla uygulayın.
Kernel Güncellemeleri ve Sunucu Yeniden Başlatma Politikaları
Kernel güncellemeleri genellikle sistemin yeniden başlatılmasını gerektirir. Otomatik yeniden başlatma, hizmet kesintilerine yol açabilir. Bu riski yönetmek için:
- Otomatik yeniden başlatmaları tamamen devre dışı bırakın.
- Sistemin yeniden başlatılması gerektiğini bildiren e-posta uyarıları ayarlayın.
- Yeniden başlatma işlemini, trafiğin en düşük olduğu bir bakım penceresinde manuel olarak yapın.
Yüksek erişilebilirlik gerektiren sistemlerde, bir küme (cluster) içindeki sunucuları sırayla yeniden başlatarak kesintisiz hizmet sağlanabilir.
Cron ve Shell Script Kullanarak Özel Otomatik Güncelleme Çözümleri Oluşturma
Yerleşik araçlar (`unattended-upgrades`, `dnf-automatic`) çoğu senaryo için yeterlidir. Ancak bazen daha karmaşık mantıklara ihtiyaç duyulabilir. Örneğin, bir güncelleme yapmadan önce belirli bir servisi durdurmak, güncelleme sonrası servisi başlatmak ve servisin çalıştığını doğrulamak gerekebilir. Bu gibi durumlar için, `cron` ve basit shell script’leri kullanarak kendi özel güncelleme çözümünüzü yazabilirsiniz. Bu script’ler, güncelleme komutlarını (`apt upgrade -y` veya `dnf upgrade -y`) ve ek hizmet yönetimi komutlarını içerebilir.
Anormal Durumlar İçin Geri Alma (Rollback) Planı
Her şeye rağmen bir güncelleme sisteminizi bozabilir. Böyle bir duruma hazırlıklı olmak, kriz anında hızlıca toparlanmanızı sağlar. Bir geri alma planı şunları içermelidir:
- Sistem Anlık Görüntüleri (Snapshots): Sanal sunucularda (VPS/VDS), güncelleme öncesi anlık görüntü almak en etkili yöntemdir. Sorun çıkması durumunda sistemi saniyeler içinde eski kararlı durumuna döndürebilirsiniz.
- Paket Sürümünü Düşürme: APT ve DNF, bir paketin eski bir sürümüne geri dönme yeteneğine sahiptir. Soruna neden olan paketi tespit edip manuel olarak eski sürümünü kurabilirsiniz.
- Yedeklemeler: Düzenli ve doğrulanmış sistem yedekleri, her türlü felaket senaryosu için son çaredir.
Snap ve Flatpak Paketleri İçin Otomatik Güncellemeler
Geleneksel paket yöneticilerinin yanı sıra, Snap ve Flatpak gibi yeni nesil uygulama dağıtım sistemleri de popülerlik kazanmaktadır. Bu sistemler kendi otomatik güncelleme mekanizmalarına sahiptir. Genellikle, Snap ve Flatpak uygulamaları varsayılan olarak arka planda kendilerini otomatik günceller. Bu davranış, ilgili sistemin komut satırı araçları (`snap set core refresh.timer` gibi) veya yapılandırma dosyaları üzerinden kontrol edilebilir.
Sunucu Yönetimi ve Otomatik Güncellemeler İçin Neden İHS Telekom’u Tercih Etmelisiniz?
Sunucu güncellemelerini otomatikleştirmek güçlü bir yöntem olsa da, yapılandırması, izlenmesi ve olası sorunların giderilmesi uzmanlık gerektirir. Özellikle işi teknoloji olmayan ancak dijital varlıkları kritik öneme sahip şirketler için bu süreç karmaşık olabilir. İHS Telekom, sunduğu yönetilen VPS ve sunucu hizmetleriyle bu yükü omuzlarınızdan alır ve altyapınızın her zaman güvende, güncel ve performanslı kalmasını sağlar.
Yönetilen Sunucu Hizmetleri ile Güncelleme ve Güvenlik Yönetimi
İHS Telekom’un yönetilen sunucu hizmetleri kapsamında, sunucunuzun ilk kurulumundan periyodik bakımına, güvenlik yamalarının uygulanmasından performans optimizasyonuna kadar tüm teknik süreçler uzman ekiplerimiz tarafından yürütülür. Sizin güncelleme yapılandırmalarıyla veya potansiyel uyumsuzluk riskleriyle uğraşmanıza gerek kalmaz. Biz, en iyi uygulamaları takip ederek sunucunuzu sizin için güncel ve güvende tutarız.
Proaktif İzleme ve Güvenlik Açığı Taraması
Sadece güncellemeleri yapmakla kalmıyor, aynı zamanda 7/24 izleme sistemlerimizle sunucunuzun sağlığını proaktif olarak takip ediyoruz. Potansiyel tehditleri ve güvenlik açıklarını sürekli olarak tarayarak, sorunlar henüz işinizi etkilemeden önce müdahale ediyor ve gerekli önlemleri alıyoruz. Bu, reaktif bir yaklaşımdan çok daha güvenli ve etkilidir.
Uzman Teknik Destek ile Olası Sorunlara Hızlı Müdahale
En iyi planlanmış senaryolarda bile beklenmedik sorunlar ortaya çıkabilir. Bir güncellemenin özel yazılımınızla uyumsuz olması gibi durumlarda, İHS Telekom’un uzman teknik destek ekibi bir telefon veya tiket kadar yakınınızdadır. Sorunun kaynağını hızla teşhis eder, çözüm üretir ve sisteminizin en kısa sürede tekrar stabil hale gelmesini sağlarlar.
Güvenilir ve Yüksek Performanslı Sunucu Altyapısı
Türkiye’nin en iyi VPS sağlayıcısı olarak İHS Telekom, güncel ve güvenli yazılımların yanı sıra, bu yazılımların üzerinde çalışacağı güçlü bir altyapı sunar. Yüksek performanslı NVMe SSD depolama, güçlü işlemciler ve yedekli ağ bağlantıları ile sunucunuzun her zaman en yüksek performansta çalışmasını garanti ederiz. Otomatik güncellemeler, bu sağlam temel üzerinde altyapınızın güvenliğini pekiştiren bir katman oluşturur.