<\/span><\/h3>\nGeleneksel UGO modeli, \u00e7o\u011fu durum i\u00e7in yeterli olsa da karma\u015f\u0131k senaryolarda yetersiz kalabilir. \u00d6rne\u011fin, bir dosyaya sahibi ve grubu d\u0131\u015f\u0131nda belirli bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kullan\u0131c\u0131ya yazma izni vermek istedi\u011finizde UGO modeli yetersizdir. \u0130\u015fte bu noktada Eri\u015fim Kontrol Listeleri (Access Control Lists – ACL)<\/strong> devreye girer. ACL, geleneksel UGO modelini geni\u015fleterek, dosya ve dizinler i\u00e7in \u00e7ok daha gran\u00fcler ve esnek izinler tan\u0131mlanmas\u0131na olanak tan\u0131r. Geleneksel modelde sadece \u00fc\u00e7 kategori varken, ACL ile istedi\u011finiz kadar kullan\u0131c\u0131ya veya gruba \u00f6zel izinler atayabilirsiniz. K\u0131sacas\u0131, UGO temel bir g\u00fcvenlik katman\u0131 sunarken, ACL daha karma\u015f\u0131k ve \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015f eri\u015fim kontrol\u00fc ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in bir \u00e7\u00f6z\u00fcm sunar.<\/p>\n<\/span>Temel \u0130zin T\u00fcrleri ve Anlamlar\u0131<\/span><\/h2>\nLinux’ta her sahip kategorisi (Kullan\u0131c\u0131, Grup, Di\u011ferleri) i\u00e7in \u00fc\u00e7 temel izin t\u00fcr\u00fc tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu izinler, sembolik olarak `r`, `w` ve `x` harfleriyle temsil edilir ve dosyan\u0131n veya dizinin \u00fczerinde ne t\u00fcr i\u015flemler yap\u0131labilece\u011fini belirler.<\/p>\n
<\/span>Okuma \u0130zni (Read – r)<\/span><\/h3>\nOkuma izni, bir dosyan\u0131n i\u00e7eri\u011finin g\u00f6r\u00fcnt\u00fclenebilmesini veya kopyalanabilmesini sa\u011flar. Bir metin dosyas\u0131n\u0131 `cat` veya `less` gibi komutlarla okumak, bir resim dosyas\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemek veya bir yap\u0131land\u0131rma dosyas\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fine bakmak i\u00e7in bu izin gereklidir.<\/p>\n
<\/span>Yazma \u0130zni (Write – w)<\/span><\/h3>\nYazma izni, bir dosyan\u0131n i\u00e7eri\u011fini de\u011fi\u015ftirme, silme veya \u00fczerine yeni veri ekleme yetkisi verir. Bir dosyay\u0131 d\u00fczenlemek, ad\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek veya dosyay\u0131 sistemden tamamen kald\u0131rmak i\u00e7in bu izne ihtiya\u00e7 duyulur. Bu, en g\u00fc\u00e7l\u00fc izinlerden biridir ve dikkatli kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
<\/span>\u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma \u0130zni (Execute – x)<\/span><\/h3>\n\u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma izni, bir dosyan\u0131n bir program veya betik (script) olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na olanak tan\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir Bash beti\u011fini (`.sh`) veya derlenmi\u015f bir program\u0131 komut sat\u0131r\u0131ndan y\u00fcr\u00fctebilmek i\u00e7in bu iznin ayarlanm\u0131\u015f olmas\u0131 zorunludur. Bu izin olmadan, dosya yaln\u0131zca metin olarak okunabilir ama bir komut olarak i\u015flenemez.<\/p>\n
<\/span>Dosyalar ve Dizinler \u0130\u00e7in \u0130zinlerin Farkl\u0131 Anlamlar\u0131<\/span><\/h3>\n`r`, `w` ve `x` izinlerinin anlamlar\u0131, \u00fczerinde tan\u0131mland\u0131klar\u0131 nesnenin bir dosya m\u0131 yoksa bir dizin mi oldu\u011funa g\u00f6re \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fi\u015fir. Bu fark\u0131 bilmek, izinleri do\u011fru y\u00f6netmek i\u00e7in kritiktir.<\/p>\n
\n
\n\n\n| \u0130zin T\u00fcr\u00fc<\/th>\n | Dosya \u00dczerindeki Anlam\u0131<\/th>\n | Dizin \u00dczerindeki Anlam\u0131<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n |
\n\nOkuma (r)<\/strong><\/td>\n| Dosyan\u0131n i\u00e7eri\u011fini okumaya izin verir.<\/td>\n | Dizinin i\u00e7indeki dosya ve dizinlerin listesini g\u00f6rmeye (`ls` komutu) izin verir.<\/td>\n<\/tr>\n | \nYazma (w)<\/strong><\/td>\n| Dosyan\u0131n i\u00e7eri\u011fini de\u011fi\u015ftirmeye, silmeye veya \u00fczerine yazmaya izin verir.<\/td>\n | Dizin i\u00e7inde yeni dosya\/dizin olu\u015fturmaya, var olanlar\u0131 silmeye veya adlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye izin verir. (Dosyay\u0131 silebilmek i\u00e7in dosyan\u0131n w izni de\u011fil, bulundu\u011fu dizinin w izni gerekir!)<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n\n\u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma (x)<\/strong><\/td>\n| Dosyay\u0131 bir program veya betik olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaya izin verir.<\/td>\n | Dizinin i\u00e7ine girmeye (`cd` komutu) ve i\u00e7eri\u011findeki dosyalara eri\u015fmeye izin verir. Bu izin olmadan dizin i\u00e7eri\u011fi listelense bile (r izni ile) dosyalara ula\u015f\u0131lamaz.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<\/span>Dosya \u0130zinlerini Anlamak ve Yorumlamak<\/span><\/h2>\nLinux sistemlerde dosya izinlerini g\u00f6rmek ve anlamak i\u00e7in en s\u0131k kullan\u0131lan ara\u00e7 `ls -l` komutudur. Bu komutun \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131, izinleri hem sembolik hem de say\u0131sal olarak anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayan zengin bilgiler i\u00e7erir.<\/p>\n <\/span>`ls -l` Komut \u00c7\u0131kt\u0131s\u0131n\u0131n \u0130ncelenmesi<\/span><\/h3>\n`ls -l` komutunu \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, her dosya veya dizin i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki gibi bir sat\u0131r g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz:<\/p>\n -rwxr-xr-- 1 ubuntu webdev 4096 Eyl 20 14:30 script.sh<\/code><\/p>\nBu \u00e7\u0131kt\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan `-rwxr-xr–` dosya izinlerini belirtir. Bu 10 karakterlik dizinin anlam\u0131 \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n \n- \u0130lk Karakter:<\/strong> Dosya t\u00fcr\u00fcn\u00fc belirtir. `-` normal bir dosyay\u0131, `d` bir dizini, `l` ise sembolik bir linki ifade eder.<\/li>\n
- Sonraki 3 Karakter (rwx):<\/strong> Dosya sahibinin (User) izinlerini g\u00f6sterir. (Okuma, Yazma, \u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma)<\/li>\n
- Ortadaki 3 Karakter (r-x):<\/strong> Atand\u0131\u011f\u0131 grubun (Group) izinlerini g\u00f6sterir. (Okuma, \u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma; yazma izni yok)<\/li>\n
- Son 3 Karakter (r–):<\/strong> Di\u011fer kullan\u0131c\u0131lar\u0131n (Others) izinlerini g\u00f6sterir. (Sadece Okuma; yazma ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma izni yok)<\/li>\n<\/ul>\n
<\/span>Sembolik (Symbolic) G\u00f6sterim: r, w, x Karakterleri<\/span><\/h3>\nSembolik g\u00f6sterim, izinleri insanlar taraf\u0131ndan kolayca okunabilir harflerle ifade eder. `r` (read), `w` (write) ve `x` (execute) karakterlerinden olu\u015fur. E\u011fer bir izin verilmemi\u015fse, o iznin yerinde `-` (tire) i\u015fareti bulunur. \u00d6rne\u011fin, `rw-` okuma ve yazma izni oldu\u011funu ancak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma izni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.<\/p>\n <\/span>Say\u0131sal (Octal) G\u00f6sterim: 4, 2, 1 Mant\u0131\u011f\u0131<\/span><\/h3>\nSay\u0131sal veya oktal g\u00f6sterim, izinleri \u00fc\u00e7 haneli bir say\u0131 ile ifade eder ve komut sat\u0131r\u0131nda h\u0131zl\u0131ca izin atamak i\u00e7in yayg\u0131n olarak kullan\u0131l\u0131r. Bu sistemin mant\u0131\u011f\u0131 basittir:<\/p>\n \n- Okuma (r)<\/strong> = 4<\/li>\n
- Yazma (w)<\/strong> = 2<\/li>\n
- \u00c7al\u0131\u015ft\u0131rma (x)<\/strong> = 1<\/li>\n<\/ul>\n
Her sahip kategorisi (User, Group, Others) i\u00e7in izinler, bu say\u0131lar\u0131n toplanmas\u0131yla elde edilir. \u00d6rne\u011fin, bir kullan\u0131c\u0131ya hem okuma (4) hem de yazma (2) izni vermek i\u00e7in bu say\u0131lar\u0131 toplar\u0131z: 4 + 2 = 6. T\u00fcm izinleri (rwx) vermek i\u00e7in ise 4 + 2 + 1 = 7 sonucunu buluruz.<\/p>\n <\/span>Yayg\u0131n Kullan\u0131lan \u0130zin Kodlar\u0131 (755, 644, 700) ve Anlamlar\u0131<\/span><\/h3>\nSay\u0131sal g\u00f6sterimdeki \u00fc\u00e7 hane, s\u0131ras\u0131yla Kullan\u0131c\u0131, Grup ve Di\u011ferleri’nin izinlerini temsil eder. \u0130\u015fte en s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan oktal kodlar ve anlamlar\u0131:<\/p>\n \n \n\n\n| Oktal Kod<\/th>\n | Sembolik Kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/th>\n | A\u00e7\u0131klama<\/th>\n | Kullan\u0131m Alan\u0131<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n | \n\n755<\/strong><\/td>\nrwxr-xr-x<\/code><\/td>\n| Sahip tam yetkili (rwx). Grup ve di\u011ferleri sadece okuyabilir ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilir (rx).<\/td>\n | Web sunucular\u0131ndaki genel eri\u015fime a\u00e7\u0131k dizinler ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131labilir betikler i\u00e7in standartt\u0131r.<\/td>\n<\/tr>\n | \n644<\/strong><\/td>\nrw-r--r--<\/code><\/td>\n| Sahip okuyabilir ve yazabilir (rw). Grup ve di\u011ferleri sadece okuyabilir (r).<\/td>\n | HTML, CSS, JS gibi genel web dosyalar\u0131 ve metin tabanl\u0131 dosyalar i\u00e7in standartt\u0131r. G\u00fcvenli bir varsay\u0131lan izindir.<\/td>\n<\/tr>\n | \n700<\/strong><\/td>\nrwx------<\/code><\/td>\n| Sadece sahip tam yetkilidir (rwx). Grup ve di\u011ferlerinin hi\u00e7bir eri\u015fim hakk\u0131 yoktur.<\/td>\n | Kullan\u0131c\u0131n\u0131n \u00f6zel betikleri, SSH anahtarlar\u0131 gibi gizli dosyalar\u0131 ve ki\u015fisel dizinleri i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.<\/td>\n<\/tr>\n | \n600<\/strong><\/td>\nrw-------<\/code><\/td>\n| Sadece sahip okuyabilir ve yazabilir (rw). Grup ve di\u011ferlerinin hi\u00e7bir eri\u015fim hakk\u0131 yoktur.<\/td>\n | Hassas yap\u0131land\u0131rma dosyalar\u0131 veya \u00f6zel veriler i\u00e7eren dosyalar i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<\/span>`chmod` Komutu ile \u0130zinleri De\u011fi\u015ftirmek<\/span><\/h2>\n`chmod` (change mode), Linux’ta dosya ve dizinlerin eri\u015fim izinlerini de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131lan temel komuttur. Bu komut, hem sembolik hem de say\u0131sal (oktal) y\u00f6ntemleri destekleyerek esnek bir kullan\u0131m sunar.<\/p>\n <\/span>`chmod` Komutunun Temel S\u00f6zdizimi<\/span><\/h3>\nKomutun en basit hali `chmod [izinler] [dosya_ad\u0131]` \u015feklindedir. \u0130zinler, a\u015fa\u011f\u0131da a\u00e7\u0131klanan iki y\u00f6ntemden biriyle belirtilebilir.<\/p>\n <\/span>Sembolik Y\u00f6ntemle \u0130zin Atama (+, -, =)<\/span><\/h3>\nSembolik y\u00f6ntem, izinleri daha okunabilir bir \u015fekilde eklemek, \u00e7\u0131karmak veya do\u011frudan atamak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu y\u00f6ntemde sahip kategorileri (`u` – user, `g` – group, `o` – others, `a` – all) ve operat\u00f6rler (`+` – ekle, `-` – \u00e7\u0131kar, `=` – ata) kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n \n- \u0130zin Ekleme (+):<\/strong> `chmod g+w dosya.txt` (Gruba yazma izni ekler)<\/li>\n
- \u0130zin \u00c7\u0131karma (-):<\/strong> `chmod o-r dosya.txt` (Di\u011ferlerinden okuma iznini kald\u0131r\u0131r)<\/li>\n
- \u0130zin Atama (=):<\/strong> `chmod u=rwx,go=r dosya.txt` (Sahibe t\u00fcm izinleri verir, grup ve di\u011ferlerine sadece okuma izni atar)<\/li>\n<\/ul>\n
<\/span>Say\u0131sal (Octal) Y\u00f6ntemle \u0130zin Atama<\/span><\/h3>\nSay\u0131sal y\u00f6ntem, izinleri \u00fc\u00e7 haneli bir oktal kod ile h\u0131zl\u0131ca ayarlamak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu, \u00f6zellikle web sunucusu dosyalar\u0131 gibi standart izin setleri i\u00e7in \u00e7ok pratiktir.<\/p>\n \n- `chmod 755 public_html` (Dizine rwxr-xr-x izinlerini atar)<\/li>\n
- `chmod 644 index.html` (Dosyaya rw-r–r– izinlerini atar)<\/li>\n
- `chmod 700 ozel_script.sh` (Beti\u011fe rwx—— izinlerini atar)<\/li>\n<\/ul>\n
<\/span>`-R` Parametresi ile \u0130zinleri Yinelemeli (Recursive) Olarak De\u011fi\u015ftirme<\/span><\/h3>\nBir dizin ve i\u00e7indeki t\u00fcm dosya ve alt dizinlerin izinlerini tek seferde de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in `-R` (recursive) parametresi kullan\u0131l\u0131r. Bu parametre, \u00f6zellikle bir web sitesinin t\u00fcm dosyalar\u0131na veya bir proje klas\u00f6r\u00fcne toplu izin atamas\u0131 yaparken zaman kazand\u0131r\u0131r. Ancak dikkatli kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc yanl\u0131\u015f bir komut t\u00fcm dosya yap\u0131s\u0131n\u0131 bozabilir.<\/p>\n \u00d6rnek: `chmod -R 755 \/var\/www\/html\/projem` komutu, `projem` dizini ve i\u00e7indeki her \u015feyin izinlerini `755` olarak ayarlar.<\/p>\n <\/span>`chown` ve `chgrp` Komutlar\u0131 ile Sahipli\u011fi Y\u00f6netmek<\/span><\/h2>\nDosya izinleri kadar \u00f6nemli olan bir di\u011fer kavram da dosya sahipli\u011fidir. Bir dosyan\u0131n sahibi kim ve hangi gruba ait? Bu sorular\u0131n cevab\u0131, izin sisteminin do\u011fru \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in kritiktir. `chown` ve `chgrp` komutlar\u0131, bu sahiplik atamalar\u0131n\u0131 y\u00f6netmemizi sa\u011flar.<\/p>\n <\/span>Dosya Sahipli\u011fi Kavram\u0131<\/span><\/h3>\nLinux’ta her dosya ve dizinin bir sahibi (user) ve bir grubu (group) vard\u0131r. Bu, sistemin kime hangi izinleri uygulayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmesini sa\u011flar. \u00d6rne\u011fin, bir web sunucusu genellikle `www-data` gibi bir kullan\u0131c\u0131 ad\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Web dosyalar\u0131n\u0131n sahibi `www-data` oldu\u011funda, sunucu bu dosyalar\u0131 okuyabilir ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilir. Sahiplik yanl\u0131\u015f ayarlan\u0131rsa, uygulama dosyalar\u0131na eri\u015femeyebilir ve hatalar olu\u015fabilir.<\/p>\n <\/span>Dosya Sahibini De\u011fi\u015ftirme (`chown`)<\/span><\/h3>\n`chown` (change owner) komutu, bir dosyan\u0131n veya dizinin sahip kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu komutu genellikle `root` kullan\u0131c\u0131s\u0131 veya `sudo` yetkisine sahip kullan\u0131c\u0131lar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabilir.<\/p>\n \u00d6rnek: `sudo chown ahmet dosya.txt` komutu, `dosya.txt` dosyas\u0131n\u0131n sahibini `ahmet` kullan\u0131c\u0131s\u0131 olarak de\u011fi\u015ftirir.<\/p>\n <\/span>Dosya Grubunu De\u011fi\u015ftirme (`chgrp`)<\/span><\/h3>\n`chgrp` (change group) komutu, bir dosyan\u0131n veya dizinin sahip grubunu de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu sayede, belirli bir projede \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcm kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bulundu\u011fu bir gruba dosya eri\u015fimi kolayca verilebilir.<\/p>\n \u00d6rnek: `sudo chgrp developers proje_dosyasi.log` komutu, dosyan\u0131n grubunu `developers` olarak ayarlar.<\/p>\n <\/span>Sahibi ve Grubu Tek Komutla De\u011fi\u015ftirme (`chown user:group`)<\/span><\/h3>\nEn pratik ve yayg\u0131n kullan\u0131m, `chown` komutunu kullanarak hem sahibi hem de grubu ayn\u0131 anda de\u011fi\u015ftirmektir. Kullan\u0131c\u0131 ve grup ad\u0131 aras\u0131na iki nokta (`:`) konularak bu i\u015flem ger\u00e7ekle\u015ftirilir.<\/p>\n \u00d6rnek: `sudo chown www-data:www-data \/var\/www\/html` komutu, web k\u00f6k dizininin hem sahibini hem de grubunu `www-data` olarak ayarlar. Bu, cPanel hosting<\/a> ortamlar\u0131nda standart bir yap\u0131land\u0131rmad\u0131r.<\/p>\n<\/span>\u00d6zel \u0130zinler ve Geli\u015fmi\u015f Kullan\u0131m Senaryolar\u0131 | | | | | | | | |
| | | | |